Капма-каршы юнәлештәге хәрәкәткә мәсьәләләр чишү
(Математика. IV сыйныф)
Фәридә ТИМЕРГАЛИЕВА,
Апас районы Иске Йомралы урта мәктәбенең югары квалификация категорияле башлангыч сыйныфлар укытучысы 

Дәрес тибы: яңа дәрес үзләштерү.
Дәреснең максаты: капма-каршы юнәлештәге хәрәкәткә корылган мәсьәләләр алгоритмын өйрәнү.
Дәреснең бурычлары:
1) кара-каршы һәм капма-каршы юнәлештәге хәрәкәткә корылган мәсьәләләр алгоритмын өйрәнү һәм чагыштыру; мәсьәләләргә сызым сызарга, кире мәсьәләләр төзергә өйрәтү;
2) тиз фикерләү, төгәл җавап бирү, фикерләренең дөреслеген дәлилли белү, мөстәкыйльлек күнекмәләрен, сөйләм телләрен үстерү;
3) укучыларда математика фәненә кызыксыну тәрбияләү.
Планлаштырылган нәтиҗәләр
Предмет: капма-каршы юнәлештәге хәрәкәт модельләрен төзү һәм аларны уку, бирелгән тизлек һәм вакыт нигезендә юлны исәпләү закончалыгын табу.
Метапредмет
Регулятив УУГ: максат кую һәм формалаштыра белү, контроль, бәяләү, үз-үзеңне ихтыяр буенча көйләү.
Танып белү УУГ: гомуми уку, логик проблема кую һәм чишү, танып-белү максатын билгеләү; үткәндә өйрәнгәнне яңасыннан аера белү, дәреслек белән эшләү; нәтиҗә ясый һәм йомгаклый белү.
Коммуникатив УУГ: бергәләп уку эшчәнлеген планнаштыру, сораулар куелышы, конфликтларны чишү, иптәшеңнең үз-үзен тотышы белән идарә итүе, иптәшеңнең эшчәнлеген бәяләү, үз фикереңне телдән матур итеп әйтә белү, башкаларны ишетә һәм тыңлый белү.
Шәхескә юнәлтелгән УУЭ: укытучы ярдәмендә хезмәттәшлек итүнең гади һәм гомуми кагыйдәләрен әйтеп бирү; укытучы тәкъдим иткән ситуацияләрдә фикер алышып, хезмәттәшлек итеп чишү юлларын эзләү һәм сайлау; танып-белүне, кызыксынуны үстерү; уку эшчәнлегенең максатын һәм нәтиҗәсен бәяли белү. 
Материал: дәреслек.
Метод: аңлатмалы-иллюстратив.
Алымнар: укытучы сүзе, укучы сүзе, дәреслек белән эшләү, әңгәмә
Дәрес барышы
I. Дәресне оештыру эшчәнлеген мотивлаштыру
1 нче слайд
Итсәң хәрәкәт – булыр бәрәкәт.
II. Актуальләштерү
2–4 слайдлар
1. Телдән исәпләү. Парларда эш. Исәпләргә, үсә бару тәртибендә язарга.
44:4=11 Х
 100:4=25 Ә
      96:3=23 Р
       14х3=42 Ә
          17х3=51 К
              38х2=76 Ә
               700:7=100 Т
2. «Кайсы артык?»
5–6 нчы слайдлар
(Мисалларны конвертта бирергә, өч төркемгә (юл, тизлек, вакыт) аерырга.) 
Кг, км, т, км/сәг, см/мин, мин, см, сәг, дм, м/с, км/с, м, грамм 
3. Мәсьәлә чишү.
7 нче слайд
1. Бер үк вакытта ике авылдан кара-каршы юнәлештә автомобиль белән автобус юлга чыккан. Автомобиль 80 км/сәг, ә автобус 60 км/сәг тизлек белән 5 сәгать юлда булсалар, алар арасындагы ераклык күпме булыр?
– Нәрсә билгеле? (Вакыт, уртача тизлек.)
– Нәрсә билгесез? (Ераклык.)
– Беренче нәрсәне таба алабыз? (Уртача тизлекне.) 
– Тизлек һәм вакыт билгеле булганда ераклыкны ничек табабыз, нинди формуладан файдалана алыр идек (S = v • t)
8 нче слайд
1 нче ысул
60 + 80 = 140 км/сәг 5 х 140 = 700 км
2 нче ысул
80 х 5= 400 км
60 х 5 = 300 км
400 + 300 = 700 км
Җавап: 70 км
– Тизлекне, вакытны табу өчен нинди формулалардан кулланабыз? (Укучылар формулаларны әйтәләр, һәм алар тактага беркетелә.)
Схемалар күрсәтелә.
1)	
		
2)

– Укучылар бу схема сезгә танышмы? Охшашмы алар? Аларны кайчан кулланабыз? (Бу схемаларны без мәсьәлә чишкәндә кулланабыз.)
– Алар бер-берсеннән нәрсә белән аерылалар? (Беренчесендә – бер-берсенә кара-каршы, ә икенчесендә төрле якка киткән.)
– Бүгенге дәрестә нинди мәсьәләләр чишәбез? (Максатны әйттерү: Бүген без хәрәкәткә караган мәсьәләләр чишүне дәвам итәбез һәм капма-каршы якка хәрәкәт итүгә юнәлгән мәсьәләләр чишәргә өйрәнербез.)
III. Яна белемнәрне беренчел үзләштерү
– Сызымнарны карагыз һәм аңа карап мәсьәлә төзегез.
9–11 нче слайдлар
Беренче сызым куела.
?

40км/сәг

90км/сәг

	

Икенче сызым куела.
 	t-?

90км/сәг

 40км/сәг

390км

– Бу мәсьәлә алдагысыннан нәрсә белән аерыла? Монда нәрсәне белергә, табарга кирәк? (Беренчесендә ераклык билгесез иде, ә икенчесендә вакыт билгесез.)
Өченче сызым куела.

90км/сәг

V-?

390км

– Бу мәсьәләдә нәрсәне белергә кирәк?
– Мондый мәсьәләләрне ничек дип атыйлар?
– Бу мәсьәләләрдә нинди хәрәкәт турында сүз бара?
– Дәресебезнең бурычын формалаштырыгыз. (Капма-каршы юнәлештә мәсьәләләр чишү кунекмәсе булдыру, мәсьәләгә сызым сызарга һәм сызымга карап, кире мәсьәләләр төзергә өйрәнү.)
IV. Яңа белемнәрне үзләштереүне тикшерү
1. Китап белән эш.
1) 125 нче мәсьәлә, 33 нче бит (дәфтәрдә, тактада эшләү).
12–13 нче слайдлар
А) Мәсьәләне укыгыз. Сызымнарны карагыз. 
– Мәсьәләдә нәрсә билгеле?
– Нәрсә табарга кирәк?
– Беренче эштә нәрсә эшлибез? (Ерагаю тизлеген табабыз.)
– Ә ераклыкны – үткән юлны – ничек табарбыз? (Кирәкле формуланы искә төшерү.)
Б) Мәсьәләне чишү.
14 нче слайд
1 нче ысул
5 х 3 = 15 км (1 нче җәяүле үткән юл)
4 х 3 = 12 км (2 нче җәяүле үткән юл)
15 + 12 = 27 км
2 нче ысул
5 + 4 = 9 км/сәг
9 х 3 = 27 км
2) Мәсьәләне укыгыз. Сызымны карагыз.
15 нче слайд
– Бу мәсьәләдә нәрсә билгеле? (Юл һәм ерагаю тизлеге)
– Нәрсәне табарга кирәк? (Вакытны.)
– Ерагаю тизлеген ничек табабыз? 
Мәсьәләнең чишелеше.
15 нче слайд
5 + 4 = 9 км/сәг
27 : 9 = 3 сәг.
Җавап: 3 сәгать
3) Мәсьәләне укыгыз. Сызымны карагыз.
16–18 нче слайдлар
– Бу мәсьәләдә нәрсә билгеле? (Ераклык, вакыт.)
– Нәрсә табарга кирәк? (Тизлекне.)
– Уртак тизлекне ничек табабыз? (2 7: 3 = 9 км/сәг)
– Икенчесенең тизлеген ничек табабыз? (9 – 5 = 4 км/сәг)
– Өч мәсьәләне дә укыгыз. Охшашмы алар? Ничек? (Алар барысы да капма-каршы юнәлештә.)
– Нәрсә белән аерылалар? (1 нче мәсьәләдә – ераклык билгесез, 2 нче мәсьәләдә – вакыт, ә 3 нче мәсьәләдә тизлек билгесез.)
– Мондый мәсьәләләрне ничек дип атыйлар? (Үзара кире мәсьәләләр.)
4) Мөстәкыйль эш (128 нче мәсьәлә, 1 нче багана).
V. Физкультминут
VI. Өйрәнгән материалны ныгыту
– Машина йөртүче юл кагыйдәләрен бозганмы? Дәлиллә.
19 нчы слайд
VII. Рефлексия
20-23 нче слайдлар
– Дөрес билгеләмәне тап, нәтиҗә яса (сигнал карточкалар белән эш).
– Дәрестәге үз эшеңне смайлик белән бәялә.
VIII. Йомгаклау
– Бүген без нинди мәсьәләләр чиштек? (Капма-каршы хәрәкәткә.)
– Дәрестә нәрсәләр белдегез? (Кире мәсьәләләр төзедек, мәсьәлә чишү алгоритмын өйрәндек.)
– Нәрсәләр исегездә калды? (Юл, вакыт, тизлекне табу формулалары.)
IX. Өйгә эш бирү (төрле дәрәҗәдәге карточкаларда)
1. Яшел – югары дәрәҗә.
2. Сары – уртача дәрәҗә. 
3. Кызыл – җиңел вариант.